Ruộng bậc thang miền Bắc và những người dựng nên chúng

Ruộng tạc từ sườn núi

Ở vùng núi phía Bắc, đất bằng rất hiếm. Để trồng lúa trên sườn dốc, đồng bào đã tạc nên những bậc ruộng hẹp và phẳng, men theo đường đồng mức của quả đồi, mỗi bậc được giữ bằng một bờ đất. Nhìn từ phía bên kia thung lũng, chúng giống những đường đồng mức vẽ tay. Nổi tiếng có Mù Cang Chải, Sa Pa, Y Tý, Hoàng Su Phì, nhưng ruộng bậc thang có mặt khắp vùng cao phía Bắc.

Ai đã dựng nên

Ruộng bậc thang gắn trước hết với người Mông, Dao, Hà Nhì, cùng nhiều dân tộc khác trong vùng. Chúng không được làm xong trong một lần mà được mở rộng, tu sửa qua nhiều đời. Kiến thức cần có rất thực tế và mang tính cộng đồng: đọc độ dốc thế nào, khơi mương ở đâu, chia nước cho các nhà phía dưới ra sao.

Nước là trước hết

Một thửa ruộng bậc thang thực chất là một hệ thống dẫn nước. Nước suối từ rừng phía trên được dẫn theo mương, có khi qua ống tre, rồi chảy dần từ thửa này xuống thửa kia. Giữ rừng đầu nguồn là giữ nước cho ruộng, vì thế nhiều bản làng rất coi trọng cánh rừng phía trên.

Một năm nhiều màu

Ở vùng cao thường chỉ có một vụ lúa chính mỗi năm, và ruộng bậc thang đổi màu theo vụ. Khoảng cuối xuân đầu hạ, nước được dẫn vào ruộng, mặt ruộng loang loáng phản chiếu bầu trời, người ta gọi là mùa nước đổ. Sau đó là cấy, suốt mùa hè sườn đồi xanh mướt. Sang đầu thu lúa chín, cả triền núi vàng rực trước mùa gặt.

Hơn một tấm bưu thiếp

Ruộng bậc thang giờ nổi tiếng với dân chụp ảnh và khách du lịch, mang lại thu nhập nhưng cũng tạo sức ép lên đường sá, homestay và nguồn nước. Mình nghĩ cách nhìn tôn trọng nhất là coi đó là đồng ruộng đang canh tác chứ không phải phong cảnh: mỗi đường cong trên sườn đồi là công sức, và mỗi mùa gặt vẫn phụ thuộc vào thời tiết và những người chăm ruộng.