Hội An, thương cảng qua nhiều thế kỷ

Cửa sông trên dải đất miền Trung

Hội An nằm gần cửa sông Thu Bồn, trên dải duyên hải miền Trung. Rất lâu trước khu phố cổ ngày nay, vùng này thuộc không gian văn hoá Chăm Pa, và dòng sông nối bờ biển với những trung tâm phía trong như thánh địa Mỹ Sơn. Mặt nước kín gió lại gần biển khiến nơi đây thành điểm dừng tự nhiên cho tàu thuyền.

Thời hoàng kim của buôn bán

Thương cảng sầm uất nhất vào thế kỷ XVI và XVII, dưới thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Tàu đến theo gió mùa rồi phải đợi hàng tháng cho gió đổi chiều, nên thương nhân ở lại, lập gia đình, dựng nhà. Người Nhật có khu phố riêng, và cây cầu có mái ở phía tây phố cổ theo truyền thống được gắn với cộng đồng này, có niên đại khoảng đầu thế kỷ XVII. Thương nhân người Hoa, nhất là sau khi nhà Minh sụp đổ, ở lại lâu dài và xây các hội quán cho những cộng đồng Phúc Kiến, Quảng Đông và nhiều vùng khác. Người châu Âu thì gọi nơi này là Faifo.

Khi buôn bán khép lại

Qua thế kỷ XVIII và XIX, lòng sông bồi lắng, tàu lớn cần nước sâu hơn, và việc buôn bán dần chuyển ra Đà Nẵng. Hội An trở thành một thị xã yên ả. Chính sự lụi tàn đó lại giữ được nhiều thứ: chẳng mấy ai cần phá đi những dãy nhà phố cũ, nhà thờ họ bằng gỗ hay đình chùa. Năm 1999, khu phố cổ được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới, như một thương cảng Đông Nam Á còn được bảo tồn tốt.

Sống cùng dòng sông

Dòng sông làm nên Hội An cũng là dòng sông gây lụt. Vào những tháng mưa mùa thu, các con phố thấp gần bờ thường xuyên ngập nước, và nhiều ngôi nhà cổ được dựng sẵn với tính toán ấy. Nhìn như vậy, Hội An không giống một bảo tàng mà là nơi đã liên tục thích nghi với nước và buôn bán qua nhiều thế kỷ. Điều mình thấy thú vị nhất là quá khứ pha trộn của một thương cảng vẫn đọc được qua kiến trúc: cầu Nhật, hội quán Hoa và nhà Việt trên cùng vài con phố.